EMAMAKI: 70
SIGABA A: INOVELI
UMBUTO 1
Ndlela: Ndlela ungulomunye wemadvodzana aSomhlolo labebanga bukhosi naMswati. Nanoma kubonakala kutsi uyabubanga lobukhosi, yena uyaye ecwayise banakabo kutsi bangawatsatseli phasi emabutfo aMswati.
NOBE
UMBUTO 2
TIMPHENDVULO TEMIBUTO LEMIFISHANE:
A. BaMswati 
Kunemakhosi, emabutfo, tindvuna. 
Kusho kutsi ngendlela lokuhleleke ngayo kuyoba lukhuni kutsi asindze. 
Ummango ufundza kutsi umuntfu akenetiswe nguloko lanako. 
Somcuba uvela angumuntfu lonemona longafuni kubona lomunye analokutsite kantsi futsi ubambelana emagcubu. Mswati ungumuntfu lotsandza kuthula, lofisa kutsi bomnakabo kanye naye babe munye. 
Bomnakabo Mswati abafuni noma sebamenywa nguye. 
Tiyakholweka ngobe kukhulunywa ngetimphi tembango wemaSwati.
Basakholelwa emasikweni. Kubekwa kwemakhosi, kubusa indzawo ube nemfuyo nemabutfo ekuvikela sive kumbe kulelwe indzawo. 
Liphutsa. 
Liciniso. 
SAMBA SESIGABA A: 35
SIGABA B: UMDLALO
UMBUTO 3
SINGENISO:
Balindzelwe kutsi basho kutsi umbhali wemdlalo usebentisa emasu ekwetfula balingis bakhe njengekubacamba emabito, indlela labakhuluma ngayo, tento tabo, kugcoka kwabo netintfo labatisebentisako etimphilweni tabo, njll.
UMTIMBA:
MADZANDZA: Umbhali umvete njengemuntfu lonelulaka ngalendlela lakhuluma ngayo nandvukutemphi. Sento sakhe sekuyewuhlebela Tsemba ngengoti lalengela kuyo. Loko kumveta angumuntfu longenasifuba, njll.
KHETSIWE: Ubambelele emasikweni - loko kubonakala ngendlela labetiphatsa ngayo kuTsemba naVusabatfwa- Tinkhulumo takhe, tento takhe - tintfo latisebentisako- ludziwo lanikwe lona ebukhosini, tjwala labuphisako, njll.
TSEMBALIVE: Unesibindzi -Loko kubonakala ngetento takhe - tekukhulula Vusabatfwa, kutinikela kutenta Vusabatfwa, njll. Abenemiva lebutsakatsaka ebantfwini labasikati - loko kubonakala ngetento takhe netinkhulumo takhe kuKhetsiwe.
VUSABATFWA: Uvetwe asidzakwa - ngetento takhe tekunatsa. Unesihawu - loko sikubona ngesento sakhe sekunika Tsembalive indzawo yekulala nobe angamati. Ubambelele emasikweni - Uchazela sive lokwentiwa emasikweni uma bantfu batfolakala baphule imitsetfo.
BUKA IRUBHRIKI YEKUMAKA INDZABAMBHALO YEMDLALO SICHIBIYELO A. [35]
NOBE
UMBUTO 4
Kukhuluma wedvwana 
Lihlazo lalitsele uyise 
Utawots' ubovu ngiyakutjela. Akabhenywa babe! 
Lomdlalo wenteka ngesikhatsi emasikweni endzabuko. lapho kusaphilwa sintfu, kubanjelelwe 
Abesho kutsi lomntfwana bamente babobabili, lelicala labo bobabili. 
LIiciniso ngobe balingisi bayacoca babe benta lokutsite. 
Liphutsa ngobe ukhuluma ngelihlazo lalitsele uyise ngekwemitsa. 
Liphutsa ngobe mhla afa wacolisa watsi umntfwanakhe amnike uyise. 
Tetsamelilwati tifundza kucolela njengobe watjela sive kutsi kute umuntfu longenacala esiveni sonkhe ngaloko Tsemba naye udzinga kucolelwa 
SAMBA SESIGABA B: 35 SIGABA C: TINDZABA LETIMFISHANE
UMBUTO 5
TIMPHENDVULO TITAWEHLUKA.
Kwemukelwa kwemindeni.
Bosonhlalakahle akube ngibo lebemukela lemindeni nebafundisi betinkholo letahlukahlukene ngendlela lezotsile ngobe bona batsatsa tifundvo tekukhuluma nebantfu. Abangeniswe ehhovisi lelilungiswe kahle kute bative basekhaya. Akube khona kumamatseka ebusweni babosonhlalakahle ngaso sonkhesikhatsi nobe ngabe sekumatima njani badvudvute lemindeni.
Bangakakhulunyiswa kulawo mahhovisi, abanikwe kudla nobe lokunatfwako ngenhlonipho lemangalisako ngobe phela ngalesinye sikhatsi umuntfu lolambile akakhulumiseki kahle.
Kucocisana nemindeni.
Bosonhlalakahle ababike lokungiko emndenini ngamunye, nangabe kukhona labashonelwe bangalayitelwa kutsi baye kuphi, akuphume imoto yemayinibahambe.
Etibhedlela bosonhlalakahle abakhulumisane nalabo labasetibhedlela kwentelekutsi bemukele lemindeni bayikhombise bantfu babo labalimele. Nangabesekukhona labakhala kakhulu ngumsebenti wabo basesibhedlela kutsibabadvudvute labantfu.
Labashonelwe.
Baphatsi abente ubelula umsebenti wemingcwabo ngendlela letawukwenta kutsi naloyo loshonelwe ativa akhululekile.
UMBUTO 6
Ngumntfwana 
Ngumntfwana 
Umlandzi longumuntfu wekucala 
Lemitsatfu 
Ligundvwane D Makhalekhikhini 
Kuliciniso. LaTfwala bekamati makhalekhikhini ngobe wakhona kumchafata aphendvule umyeni wakhe. 
Yebo iyavela lapho Sifiso akhuluma nenina ngesilwane lesisesikhwameni. 
Kungobe bekutawutsiwa ufuye tilwane. 
Kusivetela kutsi LaTfwala ukholelwa etinyangeni kakhulu. 
Hlolisisa inkinga ngekwakho ngembi kwekugijimela etinyangeni. Konkhe lokubi lokuvelako akusho kutsi bomakhelwane bayakutsakatsa. 
SAMBA SESIGABA C: 35 SIGABA D: TINKONDLO UMBUTO 7
Sonkondlo unemibuto langakhoni kuyipendvula mayelana nemuntfu longenamgogodla longativisisi kutsi ungubani. 
Batawutentela nobe yini labayitsandzako. 
A. Luchumanosicalo 
B. Bantfu batitsatsele 
Sonkondlo ukhuluma ngemuntfu longatati kutsi ungubani, longenamgogodla futsi longutsatekile. Sonkondlo ubona kutsi lona lakhuluma ngaye angahle angene engotini yetidzakamiva. 
Umoya wenkondlo ngulokhombisa kukhatsateka, sonkondlo ukhatsatekile ngalona lakhuluma ngaye ngoba angumuntfu longutsatsekile. 
A. Sifaniso. 
Lomugca uchaza kutsi umuntfu lomdvuna nobe lomsikati uma asebentisa tidzakamiva nalonatsa tjwala ngalokwendlulele usheshe aguge abe likhehla nobe salukati. (1½)
Sifundza utsi umuntfu kumele atihlole kutsi ungubani, angabi ngumuntfu lolingisako nobe lovumela bantfu kutsi bamsuse kuloko langiko. 
½ NOBE UMBUTO 8
C. Isathaya 
labambhasobhako bayidle sona singatfoli lutfo. 
B. Sihabiso. 
C. Angitentanga kutsi ngibe nje. 
Sonkondlo usitjela kutsi ebusweni bemdali sonkhe siyalingana futsi kuye akekho umuntfu losidalwa usitsatsa njengebantfu bakhe. 
Ngumoya wekukhatsateka ikakhulu kulesimo latitfola akuso sonkondlo. 
Sihloko siyahambisna nalokukhulunywa ngulenkondlo ngobe sonkondlo uyabuta kutsi bamfihlelani. Imphendvulo ivela enkondlweni lapho kuvela khona kutsi bamfihla nje ngobe asidalwa, futsi babe bangafuni kutsi aphumele ngaphandle ngobe banemahloni ngaye bangafuni kutsi abonwe bantfu. 
Sonkondlo ucondze kutsi bayitsatsa yonkhe imali yena bangamshiyeli lutfo. 
NOBE
UMBUTO 9
sakhe, yena ucela kutsi sekutsi atsi
Sonkondlo utsi bangamkhaleli ngobe funa baphindze babonane lapho aya khona. 
Sihloko salenkondlo siyahambisana nalokushiwo yinkondlo ngobe sonkondlo ukhuluma ngesikhatsi sekufa lesesifikile. Sonkondlo uyavalelisa ngobe sikhatsi sakhe sekufa lesesifikile. 
A. Incwadzi yaseZulwini. 
C. Mine, sengiyahamba, sami sikhatsi sesifikile. 
Akusilo liciniso. (½) [17½]
NOBE
UMBUTO 10
Kahleni bo! (½) Luchumanosicalo Ngumoya wentfukutselo. Sonkondlo utfukutsele ngobe kunesive lesitsetse live lalabamphisholo. Sonkondlo utsi bantfu labamphisholo abasito tisebenti taletinye tive. Sonkondlo utsi sive lesimphisholo akusiso sive lesingaphansi kwesive tsite.
Sonkondlo uyasho kutsi uma kukhulunywa ngesive kukhulunywa ngahulumende, hulumende usive. Sonkondlo uuwusebebntise kahle lomugca lotsi 'tine sive singuhulumende'
ngobe bantfu labakhetse hulumende ngibo lababusako. Luchumano lolutjekile Imvumelwano sicalo leyecako. Sonkondlo utsi leso sive lesibusako amange sitalelwe kulelive lebantfu labamphisholo. Lesive lesitsetse umhlaba lesibusako amange sitalelwe kulelive, sibekiwe kutsi sibuse sibe tisebenti tebantfi labamphisholo. Luchumano lolutjekile. 
B. Hulumende ngitsi sive. 
B. Imphindzancondvo. Sibabato sikhombisa kumangala. Akungabi khona kulimatana kwebantfu labamphisholo bangatenti tilima ngekutsi babe balwa bodvwa live libelisetandleni taletinye tive. 
½ SAMBA SESIGABA D: 35 SAMBA: 70
Lizinga 4 50%-59% Lokwenetisako 12½-14½ Emamaki -Sihloko sichazwe ngalokwenetisako kodvwa akakhoni kudzingidza tonkhe tinhlangotsi. -Ikhona leminye imibono lesekela sihloko. -Cishe yonkhe imibono yesekelwe kodvwa lobufakazi abusibo lobujabulisako. -Luhlobo lweTemibhalo nencwadzi ukuvisisa kancane. Lokwenetisako 5-5½ Emamaki -Tikhonyana tinkhomba tekuhleleka kwendzaba. -Indzaba ite kahle sakhiwo lesinemicondvo lelandzelekako lebumbene kahle. -Kunemaphutsa ekusebentiseni lulwimi. -Ithoni nesitayela kusebentiseke kahle. -Sikhatsi lesinyenti tindzima cishe tibhaleke kahle.
Lizinga 3 40%-49% Lokulingene 10-12 Emamaki -Imphendvulo ayinalo lisasasa, ayihehi. -Imphendvulo ikhomba kusivisisa kancane sihloko. -Imibono ayivakali kahle futsi uyisebentisa kancane incwadzi kwesekela imibono yakhe. -Umfundzi akaluvisisi kahle luhlobo lwembhalo noma lencwadzi lefundvwako. Lokulingene 4-4½ Emamaki -Luhlaka nesakhiwo lunemaphutsa. -Imibono ayikahleleki ngalokukhomba kuhambelana kwemicondvo. -Kunemaphutsa ekuhleleni tindzima. -Kunemaphutsa ekusebentiseni lulwimi. -Ithoni nesitayela akuhambisani nenhloso yalombhalo.
Lizinga 1 0%-29 % Akunamphumele-lo 0-7 Emamaki -Imphendvulo inako kuhambelana nesihloko kodvwa imibono ilandzeleka kalukhuni. -Kulesinye sikhatsi ayihambelani nesihloko. -Umbuto awukaphendvuleki ngendlela lefanele. -Imibono lemincane lekhona ayikasekelwa ngekucaphuna encwadzini lefundvwako. -Kuvisisa luhlobo lwetemibhalo noma incwadzi lefundwvwako kusezingeni leliphansi kakhulu. Akunamphu- melelo 0-2 Emamaki -Kulukhuni kubona kutsi uphendvula ngesihloko labutwe ngaso. -Kute luhlaka nesakhiwo. -Kute tindzima noma kuchumana kwetindzima noma kwemicondvo. -Lizinga lekusebentisa lulwimi liphasi kakhulu. -Ithoni nesitayela akukasebentiseki kahle.
TICHIBIYELO SICHIBIYELO A EMARUBHRIKI EKUMAKA TINKONDLO
EMARUBRIKIEKUMAKA INDZABAMBHALO YETINKONDLO LULWIMI LWASEKHAYA
EMAMAKI
Emalengiso Licophelo lelisetulu Lokuncomekako Lokwenetisako Lokulingene Lokuyincenye Lokungenamphumelelo
Kunekubumbana - Kulikhuni kubona kutsi kwesakhiwo - Singeniso -Itheksti yakheke ngelicophelo -Sakhiwo lesicacile nemibono - Kunebufakazi lobutsite - Sakhiwo siveta emaphutsa -Kwetfuleka kabi nekungahleleki sihloko silandzelwe. - Akunabufakazi nesiphetfo kungemalengiso. lelisetulu. - Singeniso levakalako. - Singeniso besakhiwo. - Umbhalo ekuhlela. - Imibono kwesakhiwo kwenta imibono ingevakali. bekuhlela futsi akuvakali.
yatfutfukiswa ngemalengiso. lelisetulu. - Imibono tindzima kubumbene. - Kunemaphutsa lambalwa elulwimi. elulwimi. -liphimbo lesingakalungi kwenta umbhalo - Liphimbo nesitayela lokungakalungi.
Lulwimi, liphimbo ilandzeleka kalula. -Lulwimi, liphimbo - Imibono iyevakala -Liphimbo nesitayela nesitayela akuhambisani longenamphumelelo. -Tindzima - Akunatindzima nekubumbana.
Umbhalo wetfulwe kahle.
LOKUCUKETFWE Kuvisisa sihloko. Kujula kwemibono, kwesekela nekuvisisa inkondlo 7 80 - 100% 6 70 - 79% 5 60 - 69% 4 50 - 59% 3 40 - 49% 2 30 - 39% 1 0 - 29%
Emalengiso - Kuvisisa sihloko ngalokujulile, kwehlwaywe tonkhe tinhlangotsi. - Timphendvulo letingemalengiso: 90%+. Timphendvulo letisecophelweni lelisetulu: 80 - 89%. - Tinhlobo letehlukile temibono lebanti lehehako tesekelwe ngemalengiso ngekucaphuna enkondlweni. - Kuvisisa luhlobo lwembhalo kanye nenkondlo ngemalengiso. 780 - 100% 8 - 10 7 - 7 ½ 7 - 8
Licophelo lelisetulu - Kuvisisa sihloko ngelicophelo lelisetulu,kwehlwaywe tonkhe tinhlangotsi ngalokwenetisako. - Timphendvulo letinemininingwane lephelele. - Kunikwe tinhlobo letehlukene temibono levakalako, yesekelwe kahle ngekucaphuna enkondlweni. - Kuvisiswa kweluhlobo lwembhalo nenkondlo ngelicophelo lelisetulu. 670 - 79% 7 ½ - 8 ½ 7 - 8 6 ½ - 7 ½ 6 - 7
Lokuncomekako
Ukhombisa kuvisisa abuye ahumushe sihloko ngalokuncomekako.
Imphendvulo inemininingwane
lencomekako.
Unikete imibono levakalako, kepha ayikesekelwa yonkhe ngendlela lelindzelekile.
Kunebufakazi bekuvisisa luhlobo lwembhalo nenkondlo ngalokuncomekako.
SAMBA SAKOKONKHE: 70
